Sołtys może otrzymywać pieniądze za pełnienie funkcji, ale nie ma zagwarantowanej pensji ani jednakowej stawki w całym kraju. O wypłacie diety i zwrocie kosztów podróży decydują lokalne uchwały, a dodatkowe należności wynikają z odrębnych zasad. Trzeba rozróżnić dietę sołtysa, wynagrodzenie za inkaso podatków oraz świadczenie dla osób, które przez odpowiednio długi czas pełniły tę funkcję. Każda z tych wypłat ma inną podstawę i inne warunki. Sam wybór na sołtysa nie oznacza zatrudnienia w urzędzie ani prawa do wynagrodzenia za każdą przepracowaną godzinę.
Czy sołtys zarabia jak pracownik gminy?
Pełnienie funkcji sołtysa nie jest samo w sobie pracą na etacie. Sołtys jest organem wykonawczym sołectwa, czyli jednostki pomocniczej gminy. Wybór na tę funkcję nie powoduje zawarcia umowy o pracę. Nie daje więc automatycznie prawa do płacy minimalnej, płatnego urlopu czy dodatku za nadgodziny.
To istotne, ponieważ obowiązki bywają czasochłonne. Organizowanie zebrań, przekazywanie mieszkańcom informacji, zgłaszanie problemów z drogami czy prowadzenie spraw związanych z funduszem sołeckim zajmuje nieraz wiele popołudni. Zakres zadań określają przede wszystkim statut sołectwa i lokalne regulacje. Liczba poświęconych godzin nie przekłada się jednak bezpośrednio na wysokość wypłaty.
W praktyce pieniądze związane z tą funkcją mogą pochodzić z kilku tytułów:
- diety ustalonej przez radę gminy;
- zwrotu kosztów podróży służbowych na zasadach określonych lokalnie;
- wynagrodzenia za pobór podatków w drodze inkasa, jeżeli sołtys został do tego wyznaczony;
- odrębnego świadczenia pieniężnego po spełnieniu warunków ustawowych.
Dieta sołtysa: kto ustala wysokość i zasady wypłaty?
Miesięczna kwota nie zawsze oznacza stały dochód
O zasadach przyznawania diety decyduje rada gminy w uchwale. Nie istnieje jedna ogólnopolska stawka, którą musi otrzymywać każdy sołtys. Dlatego kwota wypłacana w sąsiedniej gminie nie przesądza o tym, ile przysługuje w danym sołectwie.
Dieta może mieć postać miesięcznego ryczałtu albo być powiązana z udziałem w określonych posiedzeniach czy wykonywaniem obowiązków. Lokalnie mogą występować również rozwiązania mieszane. Zawsze trzeba sprawdzić, za co dokładnie przysługuje wypłata, a nie tylko odczytać samą kwotę z tabeli.
Uchwała może przewidywać pomniejszenia, na przykład za nieobecność lub okres niewykonywania funkcji. Powinna przy tym jasno określać sposób rozliczenia. Znaczenie mają też zasady naliczania diety przy rozpoczęciu lub zakończeniu kadencji w trakcie miesiąca.
Dieta ma charakter rekompensacyjny, a nie pracowniczy. Służy wyrównaniu obciążeń związanych z pełnieniem funkcji, w tym utraconych korzyści i ponoszonych kosztów. Nie jest zapłatą według stawki godzinowej, nawet gdy obowiązki sołtysa zajmują dużo czasu.
Kwota diety bez informacji o warunkach jej wypłaty niewiele mówi. Ważne są również potrącenia, wymagane obecności i to, jakie koszty dieta ma rekompensować.
Aktualnych zasad należy szukać w uchwałach rady gminy, wraz z późniejszymi zmianami. Pomocne są gminny publikator internetowy i urząd gminy. Sama informacja przekazana przez poprzedniego sołtysa może już nie odpowiadać obowiązującym warunkom.
Zwrot kosztów podróży i wydatki ponoszone przez sołtysa
Rada gminy może ustanowić zasady zwrotu kosztów podróży służbowych sołtysów. Nie oznacza to jednak, że każdy przejazd prywatnym samochodem związany ze sprawami wsi będzie rozliczony. Trzeba ustalić, jaki wyjazd jest uznawany za podróż służbową, kto go zleca oraz jakie dokumenty są potrzebne.
Przed wyjazdem warto sprawdzić, czy wymagane jest polecenie wyjazdu i zgoda na użycie własnego pojazdu. Rozliczanie kosztów dopiero po fakcie bywa problematyczne, zwłaszcza gdy nie dopełniono lokalnych formalności.
Podobnie wygląda sprawa telefonu, internetu, drukowania ogłoszeń czy zakupu materiałów na zebranie. Nie każdy wydatek poniesiony przy wykonywaniu funkcji podlega osobnemu zwrotowi. Część kosztów może być uwzględniona w diecie, a inne wymagają wcześniejszego uzgodnienia z urzędem. Sam paragon nie tworzy jeszcze prawa do odzyskania pieniędzy.
Inkaso podatków: dodatkowe wynagrodzenie, ale nie dla każdego
Sołtys może otrzymywać wynagrodzenie za pobieranie określonych podatków lokalnych od mieszkańców. Warunkiem jest jednak wyznaczenie go na inkasenta na podstawie odpowiedniej uchwały. Funkcja sołtysa i funkcja inkasenta nie są tym samym, choć często wykonuje je ta sama osoba.
Wysokość wynagrodzenia określa rada gminy. Może ono zależeć od kwot rzeczywiście pobranych i rozliczonych zgodnie z obowiązującymi zasadami. Nie należy więc traktować inkasa jako pewnego, równego dodatku do każdej miesięcznej diety.
Znaczenie ma również sposób płacenia podatków przez mieszkańców. Jeśli wpłacają je bezpośrednio na rachunek gminy, nie są to pieniądze pobrane przez inkasenta. Przy wynagrodzeniu zależnym od pobranej kwoty wpływa to na wysokość należności.
Inkaso oznacza też konkretną odpowiedzialność: przyjmowanie wpłat, wydawanie właściwych pokwitowań i terminowe rozliczanie zebranych środków. Przed podjęciem tych obowiązków trzeba poznać procedurę, a nie ograniczać się do informacji o stawce wynagrodzenia.
Świadczenie dla sołtysa po osiągnięciu odpowiedniego wieku
Odrębna wypłata, niezależna od lokalnej diety
Od diety należy odróżnić świadczenie pieniężne z tytułu pełnienia funkcji sołtysa. Jest ono przyznawane na podstawie przepisów ogólnokrajowych, a nie uznaniowej decyzji rady gminy. Obsługuje je instytucja właściwa do realizacji tego świadczenia, nie urząd wypłacający lokalną dietę.
Prawo do niego zależy między innymi od osiągnięcia wymaganego wieku oraz odpowiednio długiego okresu pełnienia funkcji. Obowiązują też pozostałe warunki ustawowe. Sam fakt bycia sołtysem obecnie lub w przeszłości nie wystarcza do otrzymania pieniędzy.
Potrzebny jest wniosek i udokumentowanie okresów pełnienia funkcji. Podstawowym dokumentem jest zaświadczenie wydawane przez właściwy organ gminy. Gdy dawnych dokumentów brakuje, przepisy przewidują szczególny sposób potwierdzenia tych okresów – nie należy zatem z góry rezygnować ze złożenia wniosku.
Kwota świadczenia podlega waloryzacji. Z tego powodu stare artykuły i informacje z początku obowiązywania tych rozwiązań mogą podawać nieaktualną wysokość wypłaty. Przed złożeniem dokumentów należy sprawdzić bieżącą kwotę oraz aktualne wymagania dotyczące wieku, stażu i załączników.
Świadczenie za wieloletnie pełnienie funkcji nie jest „emeryturą sołtysa”. Nie zastępuje emerytury i nie oznacza, że od lokalnej diety odprowadzano składki emerytalne.
Podatki, składki i pieniądze, które nie należą do sołtysa
Dieta nie jest wynagrodzeniem z umowy o pracę, a jej otrzymywanie samo w sobie nie tworzy pracowniczego ubezpieczenia społecznego ani zdrowotnego. Nie należy zakładać, że dzięki pełnieniu funkcji przybywa lat składkowych lub powstaje prawo do ubezpieczenia zdrowotnego.
Podatkowo trzeba rozdzielić poszczególne wypłaty. Diety związane z pełnieniem obowiązków społecznych i obywatelskich mogą korzystać ze zwolnienia w ustawowych granicach. Wynagrodzenie za inkaso nie staje się jednak dietą tylko dlatego, że otrzymuje je sołtys. Przy rozliczeniu należy sprawdzić rodzaj należności i dokumenty przekazane przez płatnika.
Osobną sprawą jest fundusz sołecki. To środki przeznaczone na przedsięwzięcia realizowane w ramach budżetu gminy, a nie prywatna pula sołtysa. Organizowanie zakupów, konsultowanie inwestycji czy dopilnowanie prac nie daje prawa do zatrzymania części tych pieniędzy jako wynagrodzenia.
Przed objęciem funkcji najbardziej użyteczne jest więc uzyskanie trzech informacji: jaka dieta rzeczywiście przysługuje, jakie wydatki można rozliczać osobno i czy przewidziano odpłatne inkaso. Dopiero taki zestaw pozwala ocenić finansową stronę obowiązków – bez mylenia pieniędzy na potrzeby wsi z dochodem osoby pełniącej funkcję.